Society for Endocrinology (SfE) ได้ออกแนวทางเวชปฏิบัติเกี่ยวกับการประเมินภาวะฮอร์โมนเพศชายเกิน (androgen excess) ในผู้หญิง ตีพิมพ์ในวารสาร Clinical Endocrinology ในเดือนพฤษภาคม 2568
ภาวะฮอร์โมนเพศชายเกิน คือภาวะที่มีอาการทางคลินิกหรือมีผลเลือดผิดปกติที่เกิดจากฮอร์โมน androgenic steroid เพิ่มสูงขึ้นในผู้หญิง ภาวะนี้พบได้ร้อยละ 10 ของผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์ มักมาด้วย hirsutism หรือสิว แต่ถ้าเป็นรุนแรงหรือเป็นมานาน อาจเกิด virilization เช่น clitoromegaly, เสียงห้าว, female pattern hair-loss หรือ erythrocytosis ได้
สาเหตุที่พบบ่อยคือ polycystic ovary syndrome (PCOS) โดยเฉพาะในวัยรุ่นและผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์ อย่างไรก็ตาม ถ้ามีลักษณะที่เป็นสัญญาณเตือน (red flag) เช่น ผลเลือดผิดปกติมาก อาการเป็นรวดเร็ว หรือเกิดในวัยหมดประจำเดือนแล้ว ต้องวินิจฉัยแยกโรคกับสาเหตุอื่น ๆ เช่น โรคเนื้องอกที่รังไข่หรือต่อมหมวกไตหรือต่อมใต้สมอง โรคทางพันธุกรรมเกี่ยวกับ androgen metabolism หรือ insulin signaling
การประเมินภาวะฮอร์โมนเพศชายเกินในผู้หญิง
- การซักประวัติและตรวจร่างกายมีความสำคัญอย่างยิ่ง โดยประเมินอายุที่เริ่มมีอาการ, ความรวดเร็วในการเกิดอาการ, ความรุนแรงของ hirsutism, acne, alopecia, และอาการของ virilisation
- การตรวจทางห้องปฏิบัติการ ควรวัดระดับ FSH, LH, estradiol, 17-hydroxyprogesterone (17OHP), testosterone (T), dehydroepiandrosterone sulfate (DHEAS), androstenedione (A4), sex hormone-binding globulin (SHBG) และ prolactin โดยควรเก็บตัวอย่างเลือดในช่วงเช้า ขณะอดอาหาร และใน early follicular phase หากสามารถทำได้ แนะนำให้ตรวจวัดฮอร์โมนสเตียรอยด์ด้วยเทคนิค LC-MS/MS (liquid chromatography–mass spectrometry/mass spectrometry) เพื่อความแม่นยำที่ดีกว่า
- หากระดับ total testosterone ปกติ แต่มีอาการทางคลินิกที่บ่งบอกถึงฮอร์โมนเพศชายเกิน ควรพิจารณาตรวจระดับ free testosterone index เช่น Free Androgen Index หรือ calculated free testosterone
- ระดับ 17OHP สูง บ่งบอกถึง congenital adrenal hyperplasia (CAH) ส่วนระดับ DHEAS ที่สูงมาก มักมีสาเหตุจากต่อมหมวกไต หากพบ serum testosterone สูงมาก (> 5 nmol/L โดยเฉพาะถ้าเกิน 10 nmol/L) จะมีโอกาสเป็น virilising ovarian tumour ได้มาก
- การตรวจภาพทางรังสี ควรทำกรณีสงสัยว่าไม่ใช่ภาวะ PCOS แต่เป็นโรคอื่น เช่น เนื้องอกหรือ CAH เช่น การทำ MRI pelvis หากสงสัย ovarian tumour และ urgent CT หรือ MRI หากสงสัย adrenal pathology
- ในกรณีเคสที่ซับซ้อน อาจต้องทำการทดสอบแบบ dynamic เช่น GnRH analogue test, dexamethasone suppression test หรือแม้แต่การทำ venous sampling เพื่อช่วยระบุตำแหน่งแหล่งที่มาของ androgen excess
- พิจารณาตรวจ metabolic syndrome หากสงสัยภาวะ severe insulin resistance ร่วมด้วย.
อ่านเพิ่มเติมที่ SfE Clinical Practice Guideline for the Evaluation of Androgen Excess in Women
